انواع روش های تدریس
به نام خداوند جان وخرد کزین برتر اندیشه برنگذرد
به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل
که گر مراد نیابم به حد وسع بکوشم
خدا دعای مردی را برای باران مستجاب می کند که با یک دست کتاب ، وبا دست دیگر خود چتر بردارد.
بدترین پاداش یک استاد این است که شاگردانش تا ابد در حال شاگردی وی باقی بمانند.
به نام خدا
شما نمی توانید هر آنچه را که دیگران نیاز دارند به آنان یاد دهید،بهترین کاری که می توانید انجام دهید این است که آنان را در موقعیتی قرار دهید که بتوانند وقتی آنچه را می خواهند ، پیدا کنند.
شما نمی توانید چیزی را به کسی یاد دهید ، بلکه فقط می توانید به وی کمک کنید تا فرد آن را در خود کشف کند.
دانستن یک فرآیند است نه یک نتیجه
سقراط : همانطور که مادرم ماما است ، من هم مامای دانش هستم.
روسو : آن کس که همه چیز را می گوید ، چیز زیادی نخواهد داد.
روسو : وقتی شما به جای دانش آموز فکر می کنید ، انتظار دارید خودش به چه فکر کند.
پیاژه : اگر دانش آموز برای رسیدن به حقیقتی سه روز وقت صرف کند تا شخصا“ به کشف آن نایل آید ، بهتر از آن است که همان حقیقت را در یک ربع ساعت برای او توضیح دهید.
برونر: هدف آموزش ، انباشت معلومات نیست ، بلکه هدف رسیدن به تفکری منطقی است.
کدام روش تدریس مناسب است ؟
یادگیری دانش آموزان از راههای ؛
دیداری
شنیداری
نوشتاری
و خواندن مطالب درسی
صورت می گیرد .
پاسخ مشخصی وجود ندارد،بلکه انتخاب بهترین روش تدریس بستگی دارد به ؛
1. ماهیت موضوع تدریس .
2. شرایط و امکانات در دسترس .
3. تسلط معلم بر روشها ،فنون و مهارتهای متنوع تدریس .
سخنرانی :
تعریف : توضیح اصول ، حقایق ، مفاهیم و اطلاعات.
مراحل :
الف)پرهیز از یکنواختی
ب )تغییر مکان
ج ) پرسیدن حین تدریس.
د ) افزایش میزان گوش دادن با اقدامات انگیزشی.
ه ) استفاده از تصاویر و نمودار.
و ) تنظیم سرعت با توجه به سطح موضوع.
ز ) بهره گیری از آموخته ها و نظریات دانش آموزان.
ح )تلفیق با روشهای فعال دیگر.
ت ) استفاده از « زبان تن ».
3. جمع بندی و نتیجه گیری. (با مشارکت دانش آموزان).
نقش سوال های اساسی در یادگیری:
از جمله عوامل دلسرد کننده فراگیران، بی مفهوم جلوه گر شدن محتوای برنامه ها است.
سوال های اساسی دل و مغز یادگیری هستند.
فشار بر معلمان بمنظور به پایان رساندن محتوا ، جریان برنامه درسی از حالت «یادگیرنده محوری» خارج و به سمت « محتوا محوری» سوق می دهد.
تا زمانی که ارتباطی انعطاف پذیر بین نیازها و محتوا برقرار نشود ، نه برنامه درسی و نه فراگیران موفق خواهند شد.
پرسش های اساسی:
نقش بنیادی در پدید آوردن تعامل اثر بخش بین محتوا و فراگیران.
یادگیری کاری مقطعی نیست ، بلکه شبیه به مسافرتی طولانی ، مداوم و پایان ناپذیر است.
سبب ارتقاء سطح عملکرد کلاس می شوند.
سبب پرداختن دانش آموزان و معلمان به بحث ، تبادل نظر ، کاوشگری و پژوهش می شوند.
سبب پیوند زدن معنا داردرس های متفاوت به یکدیگر می شوند.
پرسش های اساسی:
برداشتن مرزهای سنی .
هیچ وقت جواب کاملی برای آنها نمی توان یافت .
گاهی اساسی جلوه نمی کنند.
گاهی پاسخ آنها بسیار آسان انگاشته می شود.
در عین جذابیت و گیرایی باعث ارتقاء سطح فرهنگ افراد می شود.
مثال هایی از سوال های اساسی:
آیا واقعا“ آزاد هستیم .
معنای زندگی چیست.
آیا تاریخ تکرار می شود.
آیا زمان چیز مطلقی است .
پیشرفت چیست.
خوشبختی چیست.
چه چیزی ارزش یادگیری دارد
آیا برای موفقیت آموزش و پرورش الزامی است.
آیا رهبران با ویژگی های و توان رهبری زاده می شوند.
مثال هایی از سوال های اساسی:
آیا «خیر» بدون « شر» امکان دارد.
عدالت چیست.
شعر خوب چگونه شعری است.
آیا انسان می تواند نا انسان باشد.
آیا چیزی اصیل وجود دارد.
آیا عشق در نخستین نگاه هم عشق است.
آیا کودک می تواند دانشمند باشد.
فناوری را کشف می کنند یا اختراع.
در چه صورتی تقلب کار بدی نیست.
مثال هایی از سوال های اساسی:
در کجا تصورات به پایان میرسندو واقعیتها نمایان می شوند.
آیا بهتر نیست تا با یک سوال درست مرد ، تا با یک پاسخ نادرست زندگی کرد.
چه فرهنگی بهتر است.
آیا یک شخص اخلاقی می تواند غیر اخلاقی رفتار کند.
چگونه می توان سوال های اساسی را به کار برد؟
سوال های اساسی ؛
به سازماندهی محتوای برنامه درسی کمک می کنند.
بعنوان راهنمای فعالیت هایی یک سال تحصیلی.
کمک به «خودیابی» دانش آموزان.
در آغاز سال یا نیم سال تحصیلی.
منبعی برای «پروژه » دانش آموزان.
مثال:
1.هنر چگونه بهداشت یک جامعه را نمایان می سازد؟
2. پس از آن دیدار از نمایشگاه های نقاشی و موزه ها.
و تهیه گزارش.
مثال1: نوشتن انشا :
1) آیا جنگ ضرورت دارد؟
2) یادگیری ریاضیات چه ارزشی دارد؟
چگونه می توان برای ارزشیابی دانش آموزان از سوال های اساسی استفاده کرد؟
برای سنجش آغازین تدریس
برای ارزشیابی پایانی
برای خود ارزشیابی
مثال:
آیا تمدن ایران باستان را می توان در ردیف تمدن باستانی یونان قرار داد و آیا این تمدن ارزش آن را دارد که برای فهم آن تلاش کنیم؟
تفاوت سوال های اساسی و سوال های هدایت شده:
چه زمانی برای استفاده از سوال های اساسی مناسب است؟
در آغاز درسی که یادگیری آن نیاز به کاوشگری دارد.
برای آموزش درس هایی که به صورت تلفیقی ارائه می شوند.
مانند:
آموزش مفاهیمی مثال؛
عدالت استقلال
نظام قدرت
جنگ اجتماع
سنت
معیارهای طرح و پرسش سوال های اساسی:
1. معلم انتظاردریافت پاسخ های درست را ندارد.
این سوال ها تفکر برانگیزند و نتیجه تفکر می تواند غیر از محتوای دروس باشد.
2. سوال اساسی ماهیتی فراگیر دارد.
یعنی اینکه همه افراد ،قومیت ها و اقلیت ها چنین سوالی دارند.
( به زمان خاص یا افراد خاص تعلق ندارند.)
3. سوال اساسی می تواند در ارتباط با درس باشد.
برای فهم بیشتر درس انگیزه و علاقه به کاوشگری را ایجاد می کند.
معیارهای طرح و پرسش سوال های اساسی:
4. سوال اساسی واقع گرایانه است و می تواند قابل ارائه در قالب درس مورد نظر باشد.
5. سوال اساسی سبب بروز دیدگاه های مختلف می شود.
(سوالی که نتواند فرد را وادار به تفکر کند و دیدگاه های متفاوتی را برانگیزد ، سوال اساسی نیست.)
6. سوال اساسی منشاء پدید آمدن سوال های دنباله دار است.
حل دشواری های بوجود آمده :
1. فردی که بیش از اندازه حرف می زند:
الف) خلاصه ای از نکات مهم بحث را به اطلاع برسانید.
ب ) از دانش آموز پرحرف یک سوال دانشی بپرسید ، آنگاه که به پرسش شما پاسخ می گوید از فرد دیگری درباره نحوه فکر و نتیجه فکرش نظر خواهی کنید.
ج ) از فرد پرحرف سوال«آری» یا «نه» بپرسید ، بلافاصله از افراد دیگر درباره بحث او سوال کنید.
حل دشواری های بوجود آمده :
2. کسی که کم حرف است و در بحث گروهی شرکت نمی کند:
الف) درخواست سوال تفسیری یا ارزشیابی.
ب ) از آنان نباید سوالاتی پرسید که با «بلی» یا «نه» پاسخ دهند.
3. دو یا چند نفری که اهل مجادله اند:
الف ) جانبداری نکردن از آنان .
ب ) یاد آوری نکات مورد توافق اعضاء .
ج ) متوجه کردن افراد به اهداف بحث .
حل دشواری های بوجود آمده :
د ) آرام کردن و آرامش بخشیدن به جو گروه بحث از راه شوخ طبعی.
ه ) اگر یکی از مجادله کنندگان به عنوان رهبر گروه نظر شما را جویا شد ، جواب ندهید . در این صورت بهتر است رو به یکی از اعضای گروه کرده و از او بخواهید تا نظرش را بگویید.
انواع سوال ها:
1. همگرا :
فقط یک پاسخ درست دارند.
سوال های بسته
تفکر منطقی را تحریک می کند.
سوال پاسخ
آماده کردن برای تفکر سطح بالا.
انواع سوال ها:
واگرا:
طیفی از پاسخ ها را می طلبند.
سوال های باز .
تفکر خلاق و اهداف قرار می دهند.
پاسخ
پاسخ
سوال : پاسخ
پاسخ
شیوه استفاده از سوال های واگرا:
1. از طرح و پرسش سوال هایی که بتوان با «بله » یا «خیر» جواب داد بپرهیزید.
2. در استفاده از واژه های آغازین جمله سوال دقت به خرج دهید.
3. سوال هایی که با واژه «آیا » شروع می شوند ، عموما“ دارای پاسخ های بله و خیر هستند.
4. اگر به ناچار باید از سوال هایی استفاده کنید که پاسخ بله یا خیر دارند ، به آنها واژه هایی نظیر ؛ چه زمانی ، چطور ، کجا بیافزایید.
شیوه استفاده از سوال های واگرا:
5. برای به تفکر واداشتن دانش آموزان در پی پرسش و طرح سوال هایی باشید که با واژه هایی نظیر ؛ چه زمانی ، چطور ، کجا ، آغاز می شوند.
6. از دانش آموزان سوال هایی بپرسید که آنان را وادار کند به ؛ مقایسه ، تفسیر ، تحقیق ، استنباط و حدس بزنند.
برای دریافت پاسخ سوال عجله نکنید:
معمولا“ تحمل معلمان برای دریافت جواب کمتر از 1 ثانیه است.
برخی معلمان بطور متوسط 3 ثانیه وقت برای دریافت پاسخ تخصیص می دهند.
اگر معلمان بیش از 3 ثانیه برای دریافت پاسخ وقت بدهند:
اگر معلمان بیش از 3 ثانیه برای دریافت پاسخ وقت بدهند:
1. طول پاسخ دانش آموزان از40تا80درصد افزایش می یابد.
2. بر شمار پاسخ های متناسب افزوده می شود.
3. از خطای دانش آموزان کاسته می شود.
4. بر جرات دانش آموزان افزوده می شود.
5. برتعداد سوالاتی که دانش آموزان می پرسنداضافه می شود.
6. دانش آموزان کند تردرفرایند یادگیری بیشترمشارکت می کنند.
7. تنوع پاسخ ها اضافه می شود.
8. از سخت گیری کلاس و انضباط بیش از حد کلاس درس کاسته می شود
روشهای فعال تدریس:
1. روش پس ختام . SQ4R
S:Scan
Q:Question
R: Read.Reflect.Review.Recite
مرور کردن . حفظ کردن . تفکر . خواندن .
روش یادگیری انفرادی
مناسب برای درک مطلب و دریافت معنا و مفهوم یک نوشته علمی.
مبتنی بر سه اصل مهم «به سازی » حافظه.
الف . سازماندهی.
ب . بسط معنایی .
ج . تمرین بازیابی .
مراحل روش پس ختام :
تخیل هدایت شده :
مراحل :
مثال : (تخیل هدایت شده )
سفر به منظومه شمسی .
ارزشیابی پایانی :
ارائه تکلیف:
الف) تکلیف تمرینی: 1. سیاره ها و منظومه شمسی را نقاشی کنید.
2.حرکت سیاره ها به دور خورشید چگونه است؟
3. مدت چرخش هر سیاره رابه دور خورشید بنویسید. 4 . ..... .
ب) تکلیف بسطی و خلاقیتی: 1. با استفاده از توپ تنیس و بادکنک منظومه شمسی درست کنید.
2. خداوند در کدام سوره ها به روز و شب و ماه و ستارگان اشاره کرده است؟
3. دلیل تشکیل روز و شب را توضیح دهید. 5 . ....... .
پرس و جو :
مراحل اجرا:
1 . ارزشیابی پیش دانسته ها .
باید میزان اطلاعات و دانسته های فراگیران را بدانیم.
پرس و جو :
2. مصاحبه با دیگران .
مصاحبه کنندگان : افرادی که موضوع را نمی دانند.
مصاحبه شوندگان : افرادی که موضوع را می دانند.
3. گزارش و ارزشیابی :
موضوع مورد بحث(سوالات مفاهیم درس)
بالاخره ؛نقد و بررسی درس با همکاری دانش آموزان و سپس دادن یک کار تحقیقی ساده. ( اقوام و دوستان چگونه جدول ضرب یاد گرفته اند.)
روش پروژه:
The Project Method
هدف : ارتقای مدیریت ، برنامه ریزی و کنترل .
اجرای پروژه مستلزم ؛بررسی و جمع آوری اطلاعات .
انتخاب راهبردهای مناسب .
و اجرای روش حل مسئله .
ویژگی : کار در خارج از کلاس و مدرسه.
ویژگیهای روش پروژه:
ویژگیهای روش پروژه:
6. آموختن مهارتهای اساسی تحقیق و پژوهش(مصاحبه ، آزمایش ، محاسبه ، تصمیم گیری و اجرا)
7. تحمیلی نبودن فعالیت ها.
8. برطرف شدن دشواریهای تربیتی:
ارتباط بین مطالب نظری و زندگی واقعی.
فعالیت در کلاس مانع بی انضباطی می شود.
دانش آموز محوری .
ارتباط بین مواد درسی.
مراحل روش پروژه:
1. تعیین موضوع و هدف؛ (فعالیت مورد علاقه دانش آموزان)
2. ارائه طرح؛ (مهمترین قسمت طرح)
فرصت تهیه طرح و برنامه اجرایی راباید در اختیار دانش آموزان قرار داد.
3. اجرا؛
وجود وسایل لازم برای آغاز کار .
دادن مسئولیت براساس توانایی و قابلیت افراد.
تنظیم وقت.
دقت در؛ پیشرفت کار .
دور شدن از موضوع اصلی .
ناتمام ماندن طرح.
4. قضاوت و ارزشیابی ؛
ارزشیابی صحیح سبب ؛ اصلاح و تکمیل هر کار می شود.
یاد سپاری :Memorizing
فرض: به مدت چند ساعت حافظه ی خود را از دست بدهید.
در نتیجه اکثر فعالیت های بدن مختل می گردد.
اولین و مهمترین عامل برای صدور فرمان؛ داشتن دانش کسب اطلاعات است. «شناخت»
شخصی وارد اتاق می شود .
می خواهید به او بگویید سلام و خودتان را معرفی کنید.
باید معنی این کلمات را بدانید .
آیا تازه وارد انسان است ؟
یاد سپاری :Memorizing
حافظه : داشتن شناخت و اطلاعات براساس هرگونه یادگیری است.
یادسپاری و حافظه پروری در حد نیاز و به دور از هر گونه افراط و تفریط بسیار مهم و قابل دفاع است ، ولی کل نظام نباید به حافظه محوری توجه کند.
یاد سپاری :Memorizing
مدل یادگیری شناختی (اقتباس از گانیه)
جریان ساختار
دریافت الگوهای امواج عصبی
انتخاب ادراکی
رمز خوانی معنا دار
بازیافت
سازمان دادن پاسخ
عمل و واکنش
بازخورد تقویت
یاد سپاری :Memorizing
سه نوع حافظه :
ثبت حسی
کوتاه مدت
دراز مدت
(هدف یادگیری معنا دار)
یاد سپاری :Memorizing
فنون و راهبردهای روش یادسپاری:
یاد سپاری :Memorizing
فنون و راهبردهای روش یادسپاری:
8. مشارکت در مطالعه که به صورت دو به دو انجام می شود.
9. تصویر سازی ذهنی .
10. روش مکانها(ارتباط دادن مفاهیم به مکان خاصی که بتواند یادسپاری را افزایش دهد).
11. پیوندهای مضحک برای مفاهیم(مانند ضرب المثل).
12. استفاده از تضاد.
13. خلاصه کردن.
14. بزرگ نمایی.
15. استفاده از چند حس.
16. اتصال زمانی .
یاد سپاری :Memorizing
مراحل روش یادسپاری:
راهبردهای تولید شده برای اطلاع و استفاده دیگران بصورت روزنامه دیواری و اطلاعیه معرفی شود.
رسم جدول
الگوی مقایسه ای (بدیعه پردازی):
هدف افزایش تفکر خلاق در فرد و گروه.
ناچار بطور عمد تفکر منطقی را کنار بگذاریم.
و سفر به دنیای خیال انگیز و غیر منطقی.
زیرا در زندگی روزمره ما خلاقیت اهمیت فراوان دارد.
خلاقیت یک جریان اسرار آمیز وذاتی نیست.
خلاقیت قابل پرورش است.
در فرآیندخلاقیت بعد عاطفی مهمتر از بعدعقلانی است.
الگوی مقایسه ای (بدیعه پردازی):
در این الگو خلاقیت با استفاده از شبیه سازی و انواع قیاس به جریانی آگاهانه تبدیل می شود.
مقایسه یک مفهوم با مفهوم دیگر و استفاده از تشبیه برای بیان واقعیت های موجود.
ویلیام گوردون:
1. مطالب آشنا را در پرتو خلاقیت ،غریب و نا آشنا دیدن.
(مثال: کتاب درسی خود را همچون چشمه دیدن)
2. عقاید جدید و نا آشنا را معنی دار و آشنا دیدن.
مثال: مقایسه بدن انسان با سیستم حمل و نقل.
الگوی مقایسه ای (بدیعه پردازی):
الگوی مقایسه ای در قالب مفهوم و استعاره و استفاده از انواع قیاس جریانی از خلاقیت را برای فراگیران ایجاد می کند.
نقش معلم در این الگو ترغیب دانش آموزان به توصیف شرایط موجود و ارائه قیاس برای رسیدن به مفهوم است.
مراحل الگوی مقایسه ای:
1. توصیف اولیه:
در این مرحله موضوع مورد نظر توسط معلم و دانش آموزان توصیف می شود.
(توصیف و تشریح شرایط موجود)
مثال:ابتدایی ؛ یکی از ماشینهای ساده ای که خوانده اید انتخاب کنید(اهرم) ـ بیان خصوصیات.
راهنمایی: روزنامه ، آتش سوزی در جنگل، علت ته بطری ها ـ بحث و تبادل نظر.
مراحل الگوی مقایسه ای:
2. قیاس مستقیم:
در این قیاس دو موجود یا دو مفهوم با هم مقا یسه می شوند.
در این مرحله موضوع یا مفهوم مورد نظر توسط دانش آموزان به یک شئ یا موجود یا ... تشبیه می شود.ـ (دادن فرصت)
مثال : اتم شبیه چه چیزی است؟(اتم ـ انسان)
ابتدایی:اهرم شبیه چه چیزی است؟
راهنمایی : عدسی شبیه چه چیزی است؟
مراحل الگوی مقایسه ای:
3. قیاس شخصی :
در این نوع قیاس دانش آموزان خود را به داخل یک شئ یا موجود و یا یک فضای جدید انتقال می دهند، آنگاه توصیف می کنند که چه احساسی دارند.
مثال: ابتدایی:اگر بجای اهرم(انسان مهربان و فداکار)بودی چه می کردی.
راهنمایی:اگر بجای عدسی(ماهی بادکنکی)بودی چه می کردی.
مراحل الگوی مقایسه ای:
4. قیاس تضاد:
در این نوع قیاس ، قیاسهای مستقیم و شخصی بررسی و سپس قیاس هایی که بیشترین تضاد را باهم دارند انتخاب
می شوند.
مرور پاسخ ها:
ابتدایی : (مهربان ـ زورگو)
راهنمایی: (متمرکز ـ پراکنده . چاق ـ لاغر)
مراحل الگوی مقایسه ای:
5. توصیف دوباره:
در این مرحله از بهترین قیاس ها و تجربه های بدست آمده استفاده شده و موضوع مورد نظر دوباره ولی این بار به صورت خلاق توصیف می شود.
به دانش آموزان: این قیاسها تسهیل کننده فرآیند یادگیری شما است.
شما با استفاده از این قیاسها و تضادها موضوع اصلی را به صورت خلاق(داستان، تصویر و ... )بیان کنید.
مثال: ابتدایی: موضوع اصلی ما اهرم بود،چگونه می توانیداز یک موجودمهربان ولی زورگوبرای توصیف اهرم استفاده کنید.(کمک به دیگران ـ مانند سلطان جنگل پرزور ولی خیلی مهربان)
راهنمایی:عدسی ها را مانند دو ماهی در نظر بگیرید،یکی لاغر و یکی چاق که با هم در حال رفتن به اعماق دریا هستند.داستان را کامل کنید.
(نور بردن ـ وارونه کردن ماهی ها تا کوسه آنها را نخورد.)
الگوی دریافت مفهوم :
ما از راه مفهوم آموزی دنیا را در ذهن خود خلاصه می کنیم،وبا ایجادارتباط میان آن ها پدیدها ی هستی را می شناسیم و به تفکر می پردازیم.
الگوی دریافت مفهوم زمینه ی لازم برای رشد فرآیند ساخت مفهوم(مفهوم سازی) در ذهن دانش آموزان را فراهم می نماید.
الگوی دریافت مفهوم :
تنیسون و همکاران 1986
تحقیق :
1. ارائه مفهوم و سپس نمونه هاو مثالها.
2. ارائه نمونه ها و مثالها و سپس دانش آموزان خودشان ویژگیهای مفهوم و تعاریف را به دست می آورند.
الگوی دریافت مفهوم :
مراحل اجرا:
1. ارائه نمونه ها؛
گزینش مفهوم مناسب و سازماندهی آن در قالب نمونه های مثبت و منفی توسط معلم .
مقایسه ی نمونه های مثبت و منفی با یکدیگر و فرضیه سازی توسط دانش آموزان.
الگوی دریافت مفهوم :
2. دستیابی به مفهوم:
ارائه نمونه های بیشتر
تأیید فرضیه ی درست، نام گذاری مفهوم و بیان تعاریف توسط معلم.
الگوی دریافت مفهوم :
3. تحلیل شیوه تفکر :
بحث گروهی در باره فرضیه ها .
بیان جریان تفکر دانش آموزان برای دست یابی به مفهوم توسط خود دانش آموزان.
